GOMORRA
PRZEMYSŁAW PIENIĄŻEK

Kiedy w 2004 roku schwytano Bernardo Provenzano, "capo di capi" sycylijskiej mafii, zapanowało przekonanie, że koniec włoskich gangów jest bliski. Ale życie nie znosi próżni. Z cienia wielkich sycylijskich klanów wyszły mafie lokalne, niejednokrotnie liczniejsze oraz zdecydowanie bardziej brutalne w działaniu. Wśród nich palmę pierwszeństwa przejęła kalabryjska Ndrangheta oraz działająca na terenie Neapolu i pobliskich miast kamorra. Możliwości oraz skalę terytorialnej ekspansji neapolitańskiej mafii dobrze poznał Roberto Saviano, autor głośnej publikacji "Gomorra. Podróż po imperium kamorry". Książka, będąca zbiorem reportaży, z miejsca stała się bestsellerem, a 28-letni pisarz trafił na czarną listę jednej z najbardziej niebezpiecznych organizacji przestępczych na świecie. Nic dziwnego, gdyż "Gomorra" to bezkompromisowa relacja świadka, który przedstawia upadek Neapolu, zamienionego przez miejscową mafię w biblijne miasto zepsucia. Saviano już w dzieciństwie zrozumiał żelazne zasady determinujące życie mieszkańców rodzimego Casal di Principe - konieczność płacenia haraczu, trzymanie się z dala od lokalnych porachunków oraz nakaz milczenia. Osobiste doświadczenia nie pozwoliły mu jednak pozostać biernym. Dzięki radiostacji wsłuchiwał się w policyjne komunikaty; uczestniczył także w procesach sądowych oraz studiował akta dochodzeniowe, przygotowując fundamenty literackiego świadectwa, ukazującego ogrom korupcji, morderstw oraz bezlitosnych odwetów. Obraz współczesnej Gomory dopełniają przekupni politycy - ale nie tylko. To także wszechobecny ostracyzm wobec osób, które zdecydowały się stanąć po drugiej stronie barykady. A nawet dzieci na usługach mafii, bo to organizacja nie mająca żadnych moralnych reguł. Temat, o który wcześniej czy później musiało się upomnieć kino.

 

"Gomorra" Matteo Garrone odniosła niewątpliwy sukces na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Cannes, zdobywając Grand Prix dla najlepszego filmu oraz nominację do Złotej Palmy. Sam reżyser określił obraz mianem "filmu wojennego, którego akcja dzieje się w 2007 roku, 150 kilometrów od Rzymu". Bo trudno inaczej nazwać rzeczywistość, w której handel bronią, narkotykami, pranie brudnych pieniędzy w inwestycjach budowlanych oraz czerpanie korzyści finansowych z nielegalnej wywózki toksycznych odpadów są na porządku dziennym. "Gomorra" składa się z pięciu opowieści rozegranych w scenerii Neapolu, w których ścieżki indywidualnych bohaterów przecinają się z działalnością kamorry. Toto, trzynastolatek zafascynowany przestępczym światem, rozpoczyna proces inicjacji od uczestnictwa w rytuale, podczas którego - ubrany w kamizelkę kuloodporną - oczekuje na uderzenie pocisku, co przekształci go w żołnierza mafii. Don Ciro, który przekazuje pomoc finansową dla rodzin członków kamorry znajdujących się w więzieniu, przez przypadek dostaje się w sam środek rodowej wojny. Z kolei Franco to dystyngowany biznesmen i zdolny manipulator, zatrudniający nieletnich do pracy przy wywózce toksycznych odpadów. Pasquale zaś jest cenionym krawcem, który przyjmuje łapówki od konkurencyjnej podziemnej manufaktury prowadzonej przez Chińczyków, zapominając o czujnym oku lokalnych bossów. Stylizujący się na Ala Pacino Marco oraz kościsty Ciro tworzą malowniczy duet "młodych wilków", starających się zasmakować przestępczego żywota poprzez realizację hollywoodzkiego etosu "człowieka z blizną". Ale samowola wyrostków musi zostać ukarana.

Każdy z bohaterów "Gomorry" spotyka się z problemem władzy, nierozerwalnie związanej z dużymi pieniędzmi a także przelewem krwi. Ich życie toczy się bowiem zgodnie z zasadami narzuconymi przez kamorrę. Toto będzie miał udział w morderstwie kobiety, której przynosił zakupy. Don Ciro o mały włos nie straci życia podczas jednej z akcji odwetowych. Poraniony Pasquale trafi do szpitala, gdy samochód, w którym jechał razem z chińskimi kontrahentami, zostanie ostrzelany przez anonimowego motocyklistę. Bezwładne ciała Ciro i Marca wrzucone na łopatę spychacza zostaną usunięte niczym setki ton toksycznych odpadów, tłoczonych w trzewia nieczynnych kamieniołomów.

"Gomorra" to brutalna opowieść o egzystencji w świecie, w którym każdy kolejny dzień może być ostatni. Udowadnia, że granice pomiędzy polityką, przedsiębiorczością a zorganizowaną przestępczością są niezwykle płynne. Paradokumentalny charakter niektórych ujęć Marca Onorato wzmacnia wrażenie przygnębiającego realizmu.

W jednym z wywiadów Saviano, także współautor scenariusza, wyznał: "Wcześniej mówiono tylko o mafii. Teraz wiadomo, co to jest kamorra. Nazwiska rodzin mafijnych są znane. Gdybym sprzedał tylko 5 tysięcy egzemplarzy książki, jak planowałem na początku, nie potrzebowałbym ochrony policji, bo nikomu nie zrobiłbym krzywdy. Teraz oni boją się rozbudzonego zainteresowania". Film nie ma ambicji odkrywczych, nie wnosi w gruncie rzeczy niczego nowego w stosunku do materiału z książki, ale jego siłą pozostaje rzeczowe ujęcie tematu. Mocne i przez to oskarżycielskie. Głośna książka i głośny film. Pozostaje mieć nadzieję, że sztuka okaże się potężniejsza od miecza.

Gomorra
Reżyseria Matteo Garrone. Scenariusz Maurizio Braucci, Ugo Chiti, Gianni Di Gregorio, Matteo Garrone, Massimo Gaudioso na podstawie książki Roberta Saviano. Zdjęcia Marco Onorato. Muzyka Massive Attack. Wykonawcy Salvatore Abruzzese (Toto), Salvatore Cantalupo (Pasquale), Toni Servillo (Franco), Gianfelice Imparato (Don Ciro), Marco Macor (Marco), Ciro Petrone (Ciro). Produkcja Fandango, Rai Cinema, Sky. Włochy 2008. Dystrybucja Syrena Films. Czas 135 min.