Persepolis

Persepolis, reż. Vincent Paronnaud i Marjane Strapi, Francja-USA 2007

PERSEPOLIS
ADRIANA PRODEUS

Ekranizacja komiksu Marjane Satrapi mogła grozić wielką katastrofą. Autobiografia dziewczyny dorastającej w Teheranie podczas rewolucji islamskiej opowiedziana  surowym, czarno-białym rysunkiem to trudny temat dla animacji. A jednak film okazał się wielkim sukcesem i artystycznie przerósł pierwowzór. Władze irańskie oprotestowały pokaz filmu w Cannes. Uznany za "akt polityczny i antykulturalny" został w Iranie zakazany.

Image"Persepolis" jest filmowym debiutem pary: Satrapi i Vincenta Paronnauda (autora komiksów, który ma na swoim koncie także dwa krótkie metraże animowane i dokument). Graficzna powieść ukazywała się w latach 2000-2004 i zyskała ogromne uznanie na całym świecie. Jej ekranizacja zdążyła już przynieść autorce tyle nagród, co książka. Choć oba dzieła zasadniczo się różnią: komiks uderza prostotą i surowością, a film dekoracyjnością, i różnorodnością. Animowane postaci nakreślone są pełniej, bardziej wyraziście. Pomagają zapewne głosy aktorów - Chiara Mastroianni jako dorosła, a Gabrielle Lopes jako mała Marjane, Catherine Deneuve jako matka, Danielle Darrieux jako babka i Simon Abkarian jako ojciec tworzą wiarygodną, żywą rodzinę, ukazaną z ogromną czułością.
 
Komiks zawiera wiele szczegółów z życia bohaterów i zdecydowanie więcej miejsca poświęca historii Iranu. A jednak film działa mocniej, jest bardziej uniwersalny. Przez uproszczenie scenariusza, psychologiczne pogłębienie postaci, "refreny" opowieści i przenikanie się humoru z dramatyzmem zyskuje na sile wyrazu. Opowieść ma coś z Almodovara: pomieszanie tkliwości i rubasznego humoru, może także przesłanie, że w momencie kryzysu trzeba wrócić do korzeni, żeby siebie odnaleźć. Miejscem dramatu jest Iran, wyniszczony przez długie lata wojen niczym starożytne Persepolis - stolica imperium perskiego zmieciona z powierzchni ziemi przez Aleksandra Wielkiego. Historia rewolucji i wojny ukazana jest z perspektywy Marjane i jej rodziny. Dziewczynka ma dwa marzenia: by zostać ostatnią prorokinią i kiedyś ogolić sobie nogi. W jej wyobrażonym świecie wyprowadzonym z pop-kultury Bruce Lee, Marks i Pan Bóg mogą ze sobą dyskutować.
 
Rodzice poważnie traktują córkę: tłumaczą małej, co dzieje się w kraju, jaka jest jego historia. Babcia strzeże pamięci o dziadku-bohaterze. Aresztowany i wtrącony do więzienia stryj, który ma prawo do jednego widzenia prosi, aby przyszła 9-letnia Marjane. Wierzy, że tylko dzięki niej Pamięć przetrwa. Narastanie terroru, regularne niszczenie prywatności i zmuszanie do bezwzględnego posłuszeństwa nie przeszkadza bohaterom szukać przestrzeni wolności. Kupić kasetę Iron Maiden od ulicznego dilera, jakby to była działka heroiny, ukrywać w mieszkaniu butelki z alkoholem, urządzać prywatki, robić makijaż, zdejmować chustę. Presja terroru zmusza do "podwójnego" życia. W tych burzliwych czasach Marjane dojrzewa. Obserwujemy jak staje się zbuntowaną nastolatką. Inteligencka, opozycyjna rodzina wychowuje ją na niezależną, wolną kobietę. Pozwala błądzić, cierpieć, buntować się. Bohaterka nie ukrywa, jak wiele zawdzięcza swoim bliskim. Uczy się, że wolność ma swoją cenę.
 
Ukazanie wydarzeń oczami protagonisty bywa zabiegiem ryzykownym. Grozi brakiem dystansu. Lecz kinowe "Persepolis" znajduje dla tej bardzo osobistej historii nową estetykę: połączenie surowej, płaskiej, konturowej kreski komiksowej z miękkim, cieniowanym, perspektywicznym rysunkiem. Do tego dochodzi jeszcze orientalna ornamentyka i elementy stylizowanego pejzażu bliskie japońskim drzeworytom. Animacja rysunkowa doprowadzona została do perfekcji. Operuje też konwencjami: opowieść ojca o objęciu rządów przez szacha jest teatrzykiem płaskich kukiełek. Sceną stworzoną wręcz do animacji jest nagłe fizyczne dojrzewanie bohaterki: naraz wydłuża się jej lewa ręka, powiększa stopa, jedno oko staje się bardziej wypukłe.
 
Istnieje pewien rzadki fenomen filmu rysunkowego, gdy operując umownym, a zarazem bardzo konkretnym językiem, zyskuje wymiar uniwersalny, zachowując zapadające w pamięć szczegóły - takie jak wkładanie płatków jaśminu pod biustonosz. Dystans przemienia się w bliskość. To cud, który się udał. Pauzy, liczne wyciemnienia budują nastrój - jak w narracji osoby coś sobie przypominającej. Dominuje czerń. Tła są jak z zastygłego dymu. Poruszają się na nich graficzne, płaskie postacie. Często pierwszy plan stanowi smolistą sylwetę w dużym kontraście do dalszych planów. Bardzo istotną rolę gra skoncentrowane w każdej scenie światło. Pojawiają się jego ruchome źródła: latarka, łuna, reflektor, pociski, świecące oczy.
 
Wizualnie "Persepolis" przypomina filmy ekspresjonistyczne, od "Gabinetu doktora Caligari" po filmy Lotty Reiniger albo "Ideę" Bartholda Bartoscha wg rysunków Masereela. Sceny monologów w okolonych mrokiem oknach wskazują na komiksowy rodowód filmu. Obrazy manifestacji, ulicznych zamieszek i egzekucji uderzają czarnym konturem, dynamiczną formą. Przemoc ukazano bez drastycznych, pełnych krwi scen: surowość rysunku i oszczędny ruch zwiększają dramatyzm i heroizm tych obrazów. Film opowiada o okrucieństwie wojny zwięźle, uniwersalnie i bez epatowania horrorem. Ręka wystająca z gruzów zbombardowanego domu przeraża Marjane. Widzimy jej niemy krzyk. Lecz w czasie wojny nie ma czasu na kontemplację cierpienia. Odreagowanie nastąpi później, gdy bohaterka trafi na kozetkę u terapeuty. Kiedy załamanie nerwowe przechodzi, Bóg znów rozmawia z Marjane, a Marks zagrzewa do działania. Walka wciąż trwa!
 
Gdy na lekcji rysunku studentom pozuje modelka zakryta od stóp do głów obszernym czadorem, Marjane żartuje, że można tylko rysować jej nos wystający z draperii. Ma odwagę walczyć o normalność, godność, wolność. Dziś czyni to dalej swoim komiksem i swoim filmem.

Persepolis
Scenariusz wg komiksu Marjane Satrapi i reżyseria Vincent Paronnaud, Marjane Strapi. Muzyka Olivier Bernet. Scenografia Marisa Musy. Wykonawcy (głosy) Chiara Mastroianni (Marjane), Catherine Deneuve (matka Marjane), Danielle Darrieux (babcia Marjane), Simon Abkarian (ojciec Marjane). Produkcja  2.4.7. Films - The Kennedy/Marshall Company - France 3 Cinema - French Connection Animations - Diaphana Films - Celluloid Dreams - Sony Pictures Classic - Sofica Europacorp - Soficinema - CNC, Francja-USA 2007. Dystrybucja Gutek Film. Czas 95 min.
 
 

Adriana Prodeus, Persepolis, „Kino” 2008, nr 2, s. 60-61.

© Fundacja KINO 2008


 Film „Persepolis" w zaprzyjaźnionym serwisie Filmaster.pl:


Zmieniony ( 04.12.2010. )