Myśliwy


MYŚLIWY
KRZYSZTOF ŚWIREK

Rafi Pitts, scenarzysta, reżyser i odtwórca głównej roli w „Myśliwym”, urodził się w Iranie, ale długo mieszkał na Zachodzie. Jego najnowszy film, powstały w irańsko-niemieckiej koprodukcji, odbija tę podwójność – może być odczytywany jako wypowiedź o współczesnym Iranie, jak i bez tego kontekstu, jako jedna z bardzo europejskich z ducha opowieści o społecznej presji, doprowadzającej jednostkę na skraj przepaści.

MyśliwyAli właśnie wyszedł z więzienia i rozpoczął pracę w jednej z fabryk w Teheranie. Ma złe papiery, musi więc pracować na nocną zmianę, przez co nie może widywać rodziny. Pewnego dnia po powrocie do domu nie zastaje żony i córki. Po długim oczekiwaniu na policji Ali dowiaduje się, że żona zginęła w strzelaninie między policją a „buntownikami”. Mężczyzna rozpoczyna poszukiwania dziecka, ale wkrótce przychodzi następna fatalna wiadomość – o losie córki. Sfrustrowany własną niemocą i mętnymi wyjaśnieniami policji, Ali decyduje się na akt rozpaczliwej zemsty – z myśliwskiej broni zabija dwóch policjantów.

Odczytywany poza politycznym kontekstem, „Myśliwy” jest jeszcze jednym filmem o alienacji. Wskazują na to już początkowe problemy bohatera, wynikające z naznaczenia statusem byłego więźnia: Ali nie może dostać dziennej pracy, co pozbawia go kontaktu z rodziną. Dni mężczyzny wypełnione są więc samotnymi godzinami spędzanymi na oglądaniu telewizji i polowaniach. W scenach ukazujących jazdę Alego po autostradach czy leśnych drogach słyszymy głos w radio, wypowiadający zdania zdające się odnosić wprost do sytuacji bohatera, na przykład: „ta droga doprowadzi nas do upadku, ale cofnięcie się będzie porażką”.

Porządek, w którym żyje Ali, jest szczelny, ale fałszywy, jak choćby status policji – „stróżów prawa”, stanowiących w filmie największe dla prawa zagrożenie. Policja nie potrafi powiedzieć Alemu, co dokładnie stało się z jego żoną, ale dyscyplinuje go, kiedy mężczyzna prowadzi poszukiwania na własną rękę. Każdy kontakt ze stróżami prawa jest sam w sobie niezawinioną karą – w policji ogniskuje się zepsucie przedstawionego w filmie porządku.

„Myśliwy” jest wypełniony podwójnymi, przeciwstawnymi znaczeniami: podwójny jest status „stróżów prawa”, spełniających rolę najgorszego opresora, podobnie jest ze znaczeniem pracy Alego – jest strażnikiem w fabryce, ale pilnuje właściwie samego siebie, praca jest dla niego więzieniem, skutecznie separującym go od najważniejszych osób; wreszcie tytuł filmu: bohater wydaje się raczej zwierzyną niż myśliwym. Sytuacja Alego jest konsekwentnie przedstawiana jako matnia. W początkowych sekwencjach filmu wydaje się zrezygnowany, a w chwili beznadziejnego buntu jedynie pogarsza swoją sytuację.

Przypominając sobie, że rzecz dzieje się we współczesnym Iranie, można wielu symbolicznym elementom nadać ściślejsze znaczenie. Głos, słuchany w samochodzie, należy do Aajatollaha Alego Chameneiego, duchowego przywódcy Iranu – umieszczone w filmie wypowiedzi są fragmentami politycznych przemówień. Akcja „Myśliwego” rozgrywa się przed wyborami, tak więc tajemnicza „wymiana strzałów”, w której ginie żona Alego, jest po prostu publiczną demonstracją. Zrozumiałe stają się matactwa policji i milczenie wokół faktycznego powodu uwięzienia Alego. Nawet zielony kolor jego samochodu okazuje się mieć znaczenie (co zresztą było dziełem przypadku, jak twierdzi reżyser) – bo to barwa kampanii wyborczej lidera opozycji. Wiele z tych znaczących elementów pojawia się zresztą w filmie niejako intuicyjnie – „Myśliwy” był kręcony przed wyborami i miał oddawać raczej ogólny nastrój politycznego napięcia niż symbolizować to, co naprawdę się stało w czerwcu 2009 roku.

MyśliwyMożliwość podwójnego odczytania, zarówno jako przypowieści o życiowej pułapce, jak komentarza do politycznej i moralnej sytuacji w Iranie, wydaje się główną wartością filmu. Podwójny kod był zresztą świadomą decyzją twórcy: w jednej z wypowiedzi Rafiego Pittsa można przeczytać, że zamierzał uczynić swój film „neorealistycznym westernem”. Część scen (czy raczej pewnych szczegółów w tych scenach) odpowiada za dostarczenie wiarygodnego opisu sytuacji, ale zarówno powolny rytm narracji, jak i estetyczna precyzja, z jaką portretowane jest otoczenie bohatera, przenoszą opowieść na ogólniejszy poziom. Pomiędzy tymi poziomami powstaje napięcie, jakby twórcy chcieli powiedzieć swoim filmem więcej niż naprawdę mówią. Między innymi owo napięcie sprawia, że przedstawiona w „Myśliwym” historia zdaje się wymagać głębszego odczytania, które ujawni jej istotny sens.

Shekarchi
Scenariusz i reżyseria Rafi Pitts. Zdjęcia Mohammad Davudi. Wykonawcy Rafi Pitts (Ali), Mitra Hajjar (Sara), Ali Nicksaulat (komendant policji), Ali Mazinani (strażnik nocny), Hassan Ghalenoi (policjant). Produkcja Aftab Negaran Productions, Filmförderungsanstalt, The Match Factory, Medienboard Berlin Brandenburg, Twenty Twenty Vision Filmproduktion Gmbh, ZDF / Arte. Iran – Niemcy 2010. Dystrybucja AP Manana. Czas 92 min

Krzysztof Świrek, Myśliwy, „Kino" 2010, nr 7-8, s. 85

© Fundacja KINO 2010

Zmieniony ( 06.08.2010. )