M造narski. Piosenka fina這wa

MΧNARSKI. PIOSENKA FINAΜWA
TOMASZ JOPKIEWICZ

Paulina M造narska wspomina w filmie, 瞠 gdy mia豉 cztery lata i usi這wa豉 opowiedzie ojcu jak捷 scenk z piaskownicy, ten przerwa jej szybko zniecierpliwiony, domagaj帷 si puenty. Ta scenka mówi bardzo wiele o Wojciechu M造narskim, podobnie jak odnalezione w archiwach fragmenty filmowe, ukazuj帷e go podczas pracy, gdy szybko嗆 reakcji aktorów i podporz康kowanie si jego wskazówkom wydaj si dla niego najwa積iejsze.

Owo nieustanne, czasem wr璚z gor帷zkowe poszukiwanie i znajdowanie puenty jest dla M造narskiego wielce charakterystyczne, mo積a wr璚z powiedzie, 瞠 by on jako autor tekstów wr璚z niewolnikiem puenty. Puenty, która z regu造 zawiera豉 odcie inteligenckiego dydaktyzmu, zdarza這 si, 瞠 s豉bo maskowany. Taki obraz artystycznego temperamentu twórcy „W Polsk idziemy” wy豉nia si z filmu Alicji Albrecht bardzo wyra幡ie, ale ma wiele subtelnych odcieni.

„Piosenka fina這wa” zosta豉 skomponowana z obszernego wywiadu z artyst, który powsta tu przed jego niedawn 鄉ierci oraz z licznych wypowiedzi jego wspó逍racowników i przyjació, co uzupe軟iono materia豉mi archiwalnymi, ukazuj帷ymi M造narskiego na estradzie lub w豉郾ie w gor帷zce pracy.

W rezultacie powsta wielostronny portret z這穎nej osobowo軼i. Portret pe貫n respektu, ale na szcz窷cie bez zamierze br您owniczych. Jest tu mowa o wielkiej ambicji, granicz帷ej z narcyzmem, która potrafi, gdy napotka opór, przekszta販i si w s這wn (wspomnienie Krzysztofa Materny) lub niemal fizyczn agresj.

Tak w豉郾ie wspomina豉 Olga Lipi雟ka gwa速own reakcj M造narskiego na fenomenalny opolski sukces Kazimierza Grze鄂owiaka, który przy熤i wyst瘼 z regu造 triumfuj帷ego na tym festiwalu M造narskiego. Twórcy filmu nie pomijaj istotnego kontekstu: choroby afektywnej dwubiegunowej, która zosta wykryta u bohatera filmu w latach 70. i nak豉da豉 si niejako na jego twórczy i intelektualny temperament, w sposób trudny do oddzielenia.

O oryginalno軼i talentu M造narskiego opowiada si ca趾iem sporo i na ogó celnie, bo film Albrecht szcz窷liwie omija najcz瘰tsze pu豉pki opowie軼i biograficznych. Nie przekszta販a si ani w ciep陰 nostalgiczn rewi wspomnie, ani te tym bardziej w demaskatorski atak, maskowany cienk warstw szacunku i powielaj帷y klisz artysty jako m璚zennika i potwora zarazem.

Film, pomimo braku syntezuj帷ego komentarza, skutecznie zach璚a do refleksji nad miejscem M造narskiego i jego twórczo軼i w polskiej kulturze, chocia ci, którzy znali artyst, stosunkowo sk徙o a czasem stereotypowo si na ten temat wypowiadaj.

M造narski, jak wiadomo, za  jednego ze swych wielkich mistrzów uwa瘸 Mariana Hemara, s造nnego z pracowito軼i, kultury literackiej, nienagannego pisarskiego rzemios豉 i w豉郾ie b造skotliwych puent. A wi璚 kluczem do strategii twórczej autora „Róbmy swoje” by豉 zapewne próba kontynuacji przedwojennych tradycji w innych, niesprzyjaj帷ych pod wieloma wzgl璠ami warunkach.

Nawiasem mówi帷 szkoda, 瞠 nie pokazano bardziej szczegó這wo genezy i skutków decyzji o podpisaniu Memoria逝 101, przeciw zmianom w konstytucji PRL-u. Decyzji, która dla M造narskiego, 篡j帷ego w kontakcie z publiczno軼i, oznacza豉 zapis cenzury i musia豉 by naprawd heroiczna.

Autor „Jeste鄉y na wczasach” opowiada, 瞠 stworzy specyficzny gatunek piosenki publicystycznej, 酥iewanego felietonu. Rzeczywi軼ie, mistrzowsko pos逝giwa si aluzj polityczn (a konkurencja w owych czasach by w tej dziedzinie naprawd znaczna), a jego teksty oprócz cz瘰tokro trafnie sarkastycznego opisu PRL-owskich realiów zawieraj tak瞠 wyraziste pouczenia moralne.

Nasuwa si my郵, 瞠 twórca przy ca造m swym wielkim talencie by jednak artyst peryferyjnym i to nie tylko ze wzgl璠u na 瞠lazn kurtyn i skomplikowane, pe軟e paradoksów realia dzia豉nia w „najweselszym baraku w obozie”. Tworz帷y w takim kontek軼ie duet Przybora i Wasowski czy Agnieszka Osiecka cz窷ciej ni M造narski wznosili si na poziom uniwersalny.

Przybora dzi瘯i specyficznemu poczuciu liryczno-absurdalnego humoru, Osiecka dzi瘯i bolesnemu liryzmowi, podszytemu wr璚z egzystencjaln rozpacz („Niech 篡je bal”). Ograniczeniem talentu M造narskiego by這 jego inteligenckie dziedzictwo, traktowane troch jak twierdza, z której po prostu nie potrafi i wcale nie chcia si wy郵izgn望.

Na tak jego obronn postaw dostajemy wiele dowodów w filmie. Wprawdzie M造narski wspomina, 瞠 nieinteligenci nazywali go pieszczotliwie „M造narczyk” i w jakim sensie mieli za swojego, ale osobowo嗆 narratora jego wielu ballad, którego to窺amo嗆 by豉 zbli穎na do autora, stanowi豉 zarówno zalet jak i widoczn artystyczn barier.

Zreszt i warstwa muzyczna piosenek M造narskiego, zawieszona pomi璠zy anachronicznymi ju odmianami tradycyjnego jazzu a zr璚zn knajpian stylizacj, podlega豉 w ci庵u lat stosunkowo nielicznym modyfikacjom. Nie do pomy郵enia by這 tu bardziej radykalne mieszanie tradycji muzycznych, np. flirt z rockiem, który, jak cz窷 jego pokolenia, M造narski lekcewa篡, wyj徠ek robi帷 dla Skaldów, zespo逝 najbardziej piosenkowego i uznawanego za „kulturalny”.

Mo積a nie bez racji stwierdzi, 瞠 antyautorytarne has豉 zawarte chocia瘺y w „Róbmy swoje” s stale aktualne. Rzecz w tym, 瞠 nie 鈍iadczy to by mo瞠 o triumfalnej uniwersalno軼i tego utworu, a raczej o utrzymuj帷ej si – pomimo wszelkich zmian – przygn瑿iaj帷ej powtarzalno軼i przekl皻ych polskich problemów.

安iat opisywany przez M造narskiego by cz瘰to nieprzyjazny i nieprzyjemny, ale jednocze郾ie jako swojski. Najwi瘯si arty軼i piosenki (Dylan, Brassens, Cohen czy Waits) wychodz帷 od g喚boko osobistych do鈍iadcze i cz瘰tokro ma這 znanych tradycji lokalnych, zdo豉li ow swojsko嗆 przekroczy.

M造narski by inny. Wyj徠kowo precyzyjnie, ostro, ale i z pewn wyrozumia這軼i przez lata opisywa arcypolski chocholi taniec. Nie chcia traci nadziei, 瞠 kiedy si ten pl御, je郵i nawet si nie sko鎍zy, to przynajmniej os豉bnie. By mo瞠 by造 to p這nne nadzieje, ale ich kronik prowadzi M造narski w sposób niezrównany.

M造narski. Piosenka fina這wa
Scenariusz i re篡seria Alicja Albrecht. Zdj璚ia Tadeusz Kieniewicz. Wykonawcy Wojciech M造narski, Micha Bajor, Ewa Bem, Jerzy Derfel, Jacek Fedorowicz, Janusz Gajos, Janusz G這wacki, Adrianna Godlewska, Krystyna Janda, W這dzimierz Korcz, Olga Lipi雟ka, Krzysztof Materna, Agata M造narska, Jan M造narski, Paulina M造narska, Marian Opania, Jan Pietrzak, Irena Santor, Janusz Sent, Janusz Stok這sa, Magda Umer, Agnieszka Wilczy雟ka, Magdalena Zawadzka. Produkcja Blue Screen. Polska 2017. Dystrybucja Best Film. Czas 90 min

Tomasz Jopkiewicz, M造narski. Piosenka fina這wa, „Kino" 2017, nr 11, s. 82-83

© Fundacja KINO 2017

Zmieniony ( 04.11.2017. )